vraag & antwoord

Wat kunnen managers leren van Schiphol's innovatieve leiderschapsaanpak?

Een luchthaven staat nooit stil. Vluchten, bagage, beveiliging, luchtverkeersleiding, winkels, overheden en omwonenden grijpen in elkaar als tandwielen in een machine die vierentwintig uur per dag moet draaien. Wie in zo'n omgeving leidinggeeft, kan niet alleen op protocollen vertrouwen, maar kan ook niet zomaar experimenteren. Precies die spanning maakt Schiphol voor veel managers een interessant voorbeeld: hoe vernieuw je in een organisatie waar fouten direct zichtbaar zijn en waar je afhankelijk bent van tientallen partners?

Innovatief leiderschap is het vermogen om vernieuwing structureel mogelijk te maken door medewerkers richting, ruimte en vertrouwen te geven, terwijl de kernoperatie betrouwbaar blijft. Het gaat niet om één charismatische leider aan de top, maar om leiderschap dat op alle niveaus wordt georganiseerd en dat buiten de eigen organisatiegrenzen kan samenwerken.

Eerlijkheid vooraf: in de bronnen die Managementboek voor deze pagina heeft geraadpleegd, staat geen gedetailleerde beschrijving van de interne leiderschapsaanpak van Schiphol. Wat deze pagina wél doet, is de lessen bundelen die de vakliteratuur biedt over leiderschap in organisaties met vergelijkbare kenmerken: grote operationele complexiteit, strenge regelgeving, maatschappelijke druk en samenwerking met veel publieke en private partijen. Managers kunnen uit die literatuur vijf lessen halen: organiseer leiderschap op elk niveau in plaats van alleen aan de top; combineer sturing met ruimte in plaats van te kiezen; veranker innovatie in dagelijks gedrag; leid het netwerk om je organisatie heen in plaats van alleen je eigen afdeling; en maak leren van fouten tot een vaste gewoonte.

Jeff Gaspersz Peter Oeij
Leidinggeven aan Innovatie
1 beoordeling
Zeventien deskundigen laten zien hoe je als leider innovatie structureel verankert in een organisatie, juist in tijden van grote transities en complexiteit. Een stevige basis voor managers die vernieuwing niet aan het toeval willen overlaten. Boek bekijken
€ 39,95
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden

Waarom is leidinggeven in een organisatie als Schiphol zo complex?

Een luchthaven is een knooppunt waar de eigen organisatie slechts één van de spelers is. Luchtvaartmaatschappijen, grondafhandelaars, douane, marechaussee, luchtverkeersleiding, overheden en omwonenden hebben allemaal hun eigen belangen en hun eigen leidinggevenden. Een manager die alleen zijn eigen afdeling bestuurt, raakt snel klem tussen die partijen.

Daar komt bij dat de buitenwereld meekijkt. Vertragingen, geluidsoverlast en veiligheidskwesties worden direct nieuws. Leiderschap speelt zich daardoor af in wat Hans van der Molen in Leiderschap in disruptieve tijden de kleine én de grote werkelijkheid noemt: de werkelijkheid binnen de organisatie en de werkelijkheid van de maatschappij, met haar opgaven en politieke krachten.

Innovatie in zo'n omgeving is daarom bijna altijd een systeeminnovatie: een vernieuwing die alleen slaagt als meerdere organisaties tegelijk meebewegen. De auteurs van Ladders tegen wolken noemen dit het vijfde innovatietijdperk en gebruiken daarbij juist voorbeelden uit de mobiliteit. Hun kernboodschap is dat ingewikkelde transities meer nodig hebben dan kortetermijnsturing en micromanagement; ze vragen om netwerkleiderschap.

Hans Bakker Dirk-Jan de Bruijn Michiel Jak
Ladders tegen wolken
5 beoordelingen
Over systeeminnovaties waarbij publieke en private partijen moeten samenwerken, met een vijfstappenplan en cases uit de mobiliteit. Leert managers in een netwerkomgeving hoe je leiding geeft zonder dat alles onder jouw gezag valt. e-book bekijken
€ 13,75
Direct te downloaden
Hans van der Molen
Leiderschap in disruptieve tijden
Verkent leiderschap langs de assen Ontwikkeling, Sturing, Reputatie en Opgave. Voor managers die merken dat de maatschappelijke buitenwereld steeds meer invloed heeft op hun dagelijkse keuzes. Boek bekijken
€ 29,95
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus
Mignon van Halderen Brandon Martens
Thought leadership
8 beoordelingen
Laat aan de hand van zes cases zien hoe organisaties een vernieuwend perspectief vertalen naar de praktijk en daarbij vertrouwen opbouwen bij stakeholders. Nuttig wanneer je vernieuwing moet verkopen aan partijen buiten je eigen organisatie. Boek bekijken
€ 33,99
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus

Welke leiderschapslessen kunnen managers hieruit halen? Een stappenplan

De vakliteratuur over leiderschap in hiërarchische, operationele organisaties wijst opvallend vaak dezelfde richting op. Onderstaande zes stappen vatten samen wat managers in hun eigen praktijk kunnen toepassen.

  1. Organiseer leiderschap op elk niveau. David Marquet laat in Gooi het roer om! zien hoe een kernonderzeeër, een extreem hiërarchische omgeving, veranderde door de bemanning zelf de controle te geven. Zijn eenvoudige mechanismen zijn bedoeld voor iedere organisatie, dus ook voor afdelingen waar veiligheid vooropstaat.
  2. Kies niet tussen sturing en ruimte, maar combineer ze. In Sturing en ruimte betogen Leo van de Vorst en Henk Roelofs dat de filosofie van efficiency en cijfers en de filosofie van talent en leren elkaar niet uitsluiten, maar elkaar juist kunnen versterken. Voor een operationele omgeving is dit de kern: de start- en landingsbaan vraagt om strakke protocollen, de verbetering van processen om vrije ruimte.
  3. Geef eerst richting, dan pas verantwoordelijkheid. Jochen Hekker beschrijft in Vergroot eigenaarschap dat medewerkers pas eigenaarschap tonen als ze weten waar het team naartoe wil. Daarna volgen de fasen 'Ja, ik wil', 'Ja, ik kan' en 'Ja, ik mag'.
  4. Maak van vernieuwing dagelijks gedrag. Niet een nieuw concept of een poster bij de koffieautomaat maakt het verschil, maar concreet gedrag van de leidinggevende, aldus Mirjam Boxen in Routes naar vernieuwend leiderschap.
  5. Leid het netwerk, niet alleen je afdeling. Zoek actief de partners op van wie je innovatie afhankelijk is en bouw vertrouwen op rond een gedeeld perspectief.
  6. Maak leren van fouten een gewoonte. Plan reflectie in, ook als de operatie goed draait. Leiders leren vooral door terug te kijken op hun eigen optreden.
David Marquet
Gooi het roer om!
4 beoordelingen
Hoe een hiërarchische marineorganisatie het roer omgooide door de controle aan de bemanning te geven. Biedt eenvoudige mechanismen die managers in veiligheidsgevoelige operaties direct kunnen toepassen. Boek bekijken
€ 33,95
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus
interview · David Marquet over Intent Based Leadership
David Marquet over Intent Based Leadership: ‘Het grootste obstakel is angst’
In dit interview vertaalt Marquet zijn model naar andere sectoren, zoals een callcenter bij een bank, en benoemt hij angst als grootste obstakel. Dat voegt toe aan het boek: praktijkvoorbeelden buiten de marine en een concrete oorzaak van mislukte invoering. Artikel lezen
Leo van de Vorst Henk Roelofs
Sturing en ruimte
12 beoordelingen
Over de spanning tussen sturen op cijfers en ruimte geven aan talent, en waarom die twee elkaar juist kunnen versterken. Onmisbaar denkkader voor managers in organisaties waar protocollen en vernieuwing naast elkaar bestaan. Boek bekijken
€ 48,50
Levertijd ongeveer 6 werkdagen
Gratis verzonden
Jochen Hekker
Vergroot eigenaarschap
7 beoordelingen
Concrete fasen om medewerkers naar echt eigenaarschap te brengen, ook in crisissituaties en op afstand. Helpt managers die merken dat hun team wacht op instructies in plaats van zelf te handelen. Boek bekijken
€ 26,95
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus

Hoe bouw je een innovatiecultuur zonder de operatie in gevaar te brengen?

Veel managers in operationele organisaties zien innovatie als risico. Dat is begrijpelijk, maar het leidt tot wat Pieter Daelman in Van tanker naar speedboot een slome tanker noemt: een organisatie die zich te langzaam aanpast omdat managers niet weten hoe ze medewerkers meekrijgen. Volgens hem knelt het meestal aan het begin van de innovatietrechter, daar waar nieuwe ideeën moeten ontstaan. Die cultuur is volgens hem wel degelijk te ontwikkelen en aan te sturen.

John Adair werkt in Leadership for Innovation de voorwaarden uit voor een innovatief bedrijfsklimaat, met voorbeelden van Google, Honda en 3M. Hij beschrijft hoe je teamcreativiteit organiseert en creatieve mensen motiveert zonder de rest van het bedrijf te verstoren.

Een praktische oplossing voor de spanning tussen betrouwbaarheid en vernieuwing komt van John Kotter, zoals beschreven in het artikel Strategie op twee niveaus: naast de hiërarchie ontstaan platte, dynamische substructuren die ideeën op kleine schaal testen en de hiërarchie vervolgens voeden. Voor een luchthavenomgeving is dat een herkenbaar beeld: de operatie blijft strak georganiseerd, terwijl verbeterinitiatieven in kleine kring worden beproefd voordat ze breed worden ingevoerd.

Pieter Daelman
Van tanker naar speedboot
Legt uit waarom organisaties zich als slome tankers gedragen en hoe je de innovatiecultuur aan de voorkant van het innovatieproces ontwikkelt. Voor managers die willen dat nieuwe ideeën niet alleen van bovenaf komen. e-book bekijken
€ 15,99
Direct te downloaden
John Adair
Leadership for Innovation
Beschrijft de kenmerken van een innovatieve organisatie en hoe je teamcreativiteit organiseert, met voorbeelden van Google, Honda en 3M. Geschikt voor managers die een innovatief klimaat willen scheppen zonder de operatie los te laten. Boek bekijken
€ 45,96
Levertijd ongeveer 16 werkdagen
Gratis verzonden

  • Nieuws | Jeroen Ansink
    Strategie op twee niveaus
    Kotters idee van strategie op twee niveaus: een stabiele hiërarchie naast platte, innovatieve substructuren. Precies het model dat operationele organisaties nodig hebben om te vernieuwen zonder de dagelijkse betrouwbaarheid te verliezen.
    Verder lezen in het magazine
Mirjam Boxen
Routes naar vernieuwend leiderschap
2 beoordelingen
Vernieuwend leiderschap zit in dagelijkse acties en concreet gedrag, niet in de invoering van een concept als agile. Acht vaardigheden met oefeningen voor managers die morgen al anders willen handelen. Boek bekijken
€ 32,99
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden

Welke valkuilen zien managers vaak over het hoofd bij vernieuwend leiderschap?

Valkuil 1: leiderschap aan de top overschatten. Eric Alkemade bespreekt in Leiderschap en management in moderne organisaties de overschatting van leiderschap aan de top, de leiderschapsparadoxen en de valkuilen van macht. Zijn alternatief is innovatief organiseren met zelfsturing en zelforganisatie als fundament. Een manager die denkt dat vernieuwing van hem alleen moet komen, remt de energie die lager in de organisatie beschikbaar is.

Valkuil 2: gedrag willen veranderen zonder naar het systeem te kijken. Aty Boers laat in Systeemgericht leiderschap zien dat je impact als leider groeit als je de interacties en patronen in teams en organisaties begrijpt, voorbij louter mensgericht management. Wie in een luchthavenomgeving alleen aan individuen sleutelt, mist de patronen die tussen afdelingen en partners ontstaan.

Valkuil 3: nieuwe concepten invoeren als een cursus. Het artikel Nieuwe vormen van leiderschap: match of mismatch? waarschuwt dat leiderschapsconcepten weinig opleveren als ze niet in relatie staan tot de context van de organisatie. Managers van vandaag moeten dualistisch kunnen werken: sturen én delegeren, top-down én bottom-up.

Valkuil 4: angst onderschatten. Marquet noemt angst het grootste obstakel voor leiderschap op basis van intenties. In organisaties met strenge toezichthouders is die angst extra aanwezig. Transparantie en autonomie zijn volgens hem de remedie, niet nog meer controle.

Eric Alkemade
Leiderschap en management in moderne organisaties
7 beoordelingen
Over de overschatting van leiderschap aan de top en innovatief organiseren met zelfsturing als fundament. Voor managers die de energie en het talent op alle niveaus van hun organisatie willen ontsluiten. e-book bekijken
€ 4,95
Direct te downloaden
Aty Boers
Systeemgericht leiderschap
Vergroot je impact door scherp inzicht in de interacties en patronen in het systeem waarin je werkt. Helpt managers die vastlopen op terugkerende problemen tussen afdelingen of partners. Boek bekijken
€ 27,50
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus

Hoe borg je lerend leiderschap in een organisatie onder hoge druk?

Organisaties met een zware operatie hebben de neiging om fouten te verbergen in plaats van ervan te leren. Jeroen Seegers onderzoekt in Leiders leren met vallen en opstaan welke randvoorwaarden belangrijk zijn bij het leren van leiderschapscompetenties door topmanagers en welke leervormen het meest effectief zijn. In het interview Lerende leiders reflecteren op hun eigen optreden voegt hij daar een praktijkdimensie aan toe: leiders kunnen van fouten leren, mits ze in staat zijn tot reflectie en dialoog en openstaan voor voortschrijdend inzicht, juist in crisissituaties.

André de Waal legt de lat nog hoger. Zijn HPO-raamwerk, beschreven in What Makes a High Performance Organization, benoemt vijf succesfactoren, waaronder managementkwaliteit, openheid, langetermijnoriëntatie en continue verbetering. In de recensie De 5 principes van High Performance Leiderschap wordt zijn uitgangspunt samengevat: we worden niet geboren als manager, we worden manager door te leren en te doen.

Wie vernieuwing in een netwerkomgeving wil borgen, heeft bovendien de vaardigheden nodig om partners te mobiliseren. Daarover gaat het werk van Rosabeth Moss Kanter.

Jeroen Seegers
Leiders leren met vallen en opstaan
1 beoordeling
Een kompas voor leiderschapsontwikkeling: welke randvoorwaarden en leervormen helpen topmanagers echt om leiderschapscompetenties te ontwikkelen. Voor managers en HR-professionals die de leiderspijplijn gevuld willen houden. Boek bekijken
€ 40,50
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
Past door de brievenbus
interview · Jeroen Seegers
Jeroen Seegers: ‘Lerende leiders reflecteren op hun eigen optreden’
Aanvullend op zijn boek bespreekt Seegers hier hoe topmanagers in een crisis leren via reflectie en dialoog. De actuele voorbeelden maken concreet wat lerend leiderschap onder druk in de praktijk betekent. Artikel lezen
André de Waal
What Makes a High Performance Organization
1 beoordeling
27,50
€ 21,95
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
In de spotlight
Rosabeth Moss Kanter
Op zoek naar nieuwe oplossingen
Hoe je medestanders betrekt, tegenstanders neutraliseert en de capaciteiten en relaties vindt voor een baanbrekende innovatie. Voor managers die vernieuwing in een netwerk van partijen moeten realiseren. Boek bekijken
€ 32,50
Op voorraad
Nu besteld, dinsdag in huis
Gratis verzonden
RK
Over de auteur

Rosabeth Moss Kanter

Harvard-hoogleraar en door Management Today ooit uitgeroepen tot de allereerste vrouwelijke managementgoeroe. Haar werk over geavanceerd leiderschap gaat precies over situaties waarin de traditionele aanpak ontoereikend is en partners gemobiliseerd moeten worden. Meer over Rosabeth Moss Kanter

Wat betekent dit voor beginnende, ervaren en specialistische managers?

Beginnende leidinggevenden doen er goed aan te starten bij dagelijks gedrag en eigenaarschap in het eigen team. Routes naar vernieuwend leiderschap en Vergroot eigenaarschap geven daarvoor concrete oefeningen en fasen. Begin klein: één proces waarin je team zelf beslissingen mag nemen.

Ervaren managers hebben vooral baat bij de paradox van sturing en ruimte en bij het leiden van substructuren naast de hiërarchie. Sturing en ruimte en Gooi het roer om! helpen om controle los te laten zonder de betrouwbaarheid te verliezen.

Bestuurders en specialisten in netwerkomgevingen moeten over de grenzen van de eigen organisatie heen kijken. Ladders tegen wolken, Leiderschap in disruptieve tijden en het werk van Moss Kanter richten zich op precies dat niveau: systeeminnovatie, reputatie en het mobiliseren van partners.

Samenvatting

Over de precieze leiderschapsaanpak van Schiphol bevatten de geraadpleegde bronnen geen specifieke informatie. De vakliteratuur over leiderschap in complexe operationele organisaties biedt wel een helder beeld van wat managers kunnen leren: organiseer leiderschap op elk niveau in plaats van alleen aan de top; combineer sturing en ruimte; veranker innovatie in dagelijks gedrag; werk met kleine, platte structuren naast de hiërarchie om ideeën te testen; leid het netwerk van partners rondom je organisatie; en maak reflectie en leren van fouten tot een vaste gewoonte. De grootste valkuilen zijn overschatting van de top, angst, en het invoeren van concepten die losstaan van de context.

Veelgestelde vragen

Wat is innovatief leiderschap?
Leiderschap dat vernieuwing structureel mogelijk maakt door medewerkers richting, ruimte en vertrouwen te geven, terwijl de kernoperatie betrouwbaar blijft. Het is niet gebonden aan één persoon aan de top, maar wordt op alle niveaus georganiseerd.

Kan een organisatie met strenge veiligheidseisen wel innovatief zijn?
Ja. Marquet laat zien dat zelfs op een kernonderzeeër leiderschap op elk niveau mogelijk is. Kotters model van twee niveaus biedt bovendien een manier om ideeën kleinschalig te testen naast een stabiele hiërarchie.

Wat is netwerkleiderschap?
Leiderschap gericht op samenwerking tussen meerdere organisaties die samen een vernieuwing moeten realiseren, zonder dat één partij over alle anderen gezag heeft. Ladders tegen wolken werkt dit uit voor systeeminnovaties.

Hoe krijg ik meer eigenaarschap in mijn team?
Begin met richting: medewerkers tonen pas eigenaarschap als ze weten waar het team naartoe wil. Daarna volgen de stappen willen, kunnen en mogen, zoals beschreven in Vergroot eigenaarschap.

Waarom mislukken veel leiderschapsprogramma's?
Omdat concepten vaak los van de organisatiecontext worden ingevoerd en omdat angst voor fouten in de weg zit. Transparantie, autonomie en reflectie werken beter dan een losse cursus.

Welk boek is een goed startpunt?
Voor een breed overzicht van innovatiegericht leiderschap is Leidinggeven aan Innovatie een goede basis. Wie direct wil toepassen, begint met Gooi het roer om!.

Conclusie

De belangrijkste les uit een omgeving als Schiphol is dat betrouwbaarheid en vernieuwing geen tegenpolen hoeven te zijn. Managers die leiderschap op elk niveau organiseren, sturing en ruimte combineren, kleine proeftuinen naast de hiërarchie toestaan en het netwerk om hun organisatie heen actief leiden, bouwen aan een organisatie die stevig staat én kan bewegen. Begin deze week met één concrete stap: kies een proces waarin je team zelf mag beslissen, geef er heldere richting bij en plan een moment om samen terug te kijken op wat dat opleverde. Wie dieper wil gaan, vindt in de hierboven besproken boeken een route van basisbegrip naar toepassing en borging.

Verantwoording

Het doel van deze pagina is om vakkennis (m.n. boeken) aan te bevelen die het beste passen bij deze vraag. Managementboek verdiept zich al meer dan 30 jaar in vakliteratuur en gebruikt nu ook AI om de opgebouwde kennis op een relevante en persoonlijke manier uit te serveren. Je kan ook jouw vraag stellen op managementboek.nl/oplossing en wij voegen deze binnen 1 dag toe.

Deel dit artikel

Wat vond u van dit artikel?

0
0

Producten

    Auteurs

      Trefwoorden

        Artikelen